กลุ่มคนข้ามเพศและเพศหลากหลาย มักประสบภาวะเสี่ยงต่อการรับเชื้อเอชไอวี (HIV) มากที่สุด[1] คนกลุ่มนี้ต้องเผชิญปัญหาอยู่หลายด้าน เพราะขาดการเข้าถึงบริการ อีกทั้งยังตกเป็นเป้าโจมตีต่ออคติและการถูกเลือกปฏิบัติ ไม่ว่าจะมาจากทางสังคม กฎหมาย นโยบายรัฐ หรือแม้กระทั่งจากระบบสาธารณะสุขเอง

บริการตรวจ HIV กับการใช้ฮอร์โมนเพื่อยืนยันเพศสภาพมีความสำคัญไม่น้อยไปกว่ากัน แต่กลับถูกแยกออกจากกันในระบบบริการ กลายเป็นสองทางแพร่งให้คนข้ามเพศต้องเลือกว่าสิ่งใดสำคัญกว่า เนื่องจากศูนย์บริการแบบครบวงจรยังไม่แพร่หลายในภูมิภาคเอเชียนัก ถึงแม้ว่าจะมีศูนย์บริการคนข้ามเพศที่ประสบความสำเร็จมาแล้วในชื่อ “เฟนเวย์โมเดล” จากประเทศสหรัฐอเมริกา ที่ก่อตั้งมาตั้งแต่หลายศตวรรษก่อน[2]

The Tangerine Model

ย้อนกลับไปเมื่อปีพ.ศ.2558 สถาบันเพื่อการวิจัยและนวัตกรรมเอชไอวี (IHRI) ก่อตั้งคลินิกสุขภาพชุมชน “แทนเจอรีน” เพื่อให้บริการด้านสุขภาพคนข้ามเพศแบบครบวงจรแห่งแรกในเอเชีย ทั้งการให้บริการฮอร์โมนเพื่อยืนยันเพศสภาพ การตรวจช่องคลอดใหม่ (neovagina care) การดูแลรักษาโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ การจ่ายยาป้องกันก่อน (PEP) และหลัง (PrEP) สัมผัสเชื้อ รวมถึงบริการด้านสุขภาพจิต โดยมีบุคลากรที่เป็นคนข้ามเพศและเป็นผู้อยู่ร่วมกับเชื้อเอชไอวี ทำให้คลินิกแทนเจอรีนมีความเชื่อมโยงกับคนในชุมชน นับตั้งแต่คลินิกเปิดให้บริการ ในช่วง พ.ศ.2558-2566 แทนเจอรีนให้บริการผู้หญิงข้ามเพศไปแล้วกว่า 6,000 คน และแนวโน้มผู้เข้ารับบริการเพิ่มมากขึ้นทุกปี สิ่งนี้คือ “แทนเจอรีนโมเดล” (the Tangerine Model) ที่วางชุมชนเป็นศูนย์กลางของการให้บริการ และเปิดพื้นที่ให้คนในชุมชนเป็นผู้นำและขับเคลื่อนการดำเนินงานด้วยตนเอง[3]

ศูนย์บริการสุขภาพครบวงจรเป็นเป้าหมายสำคัญ ของ IHRI ในการพัฒนาความอยู่ดีมีสุขของคนข้ามเพศ เพื่อให้บริการเหล่านี้พร้อมส่งต่อไปยังชุนชนคนข้ามเพศอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด เราจำเป็นต้องเสริมสร้างขีดความสามารถของศูนย์สุขภาพที่นำโดยชุนชนให้มีคุณภาพ หนึ่งในนั้นคือพัฒนาศักยภาพของบุคลากรที่มีความเข้าใจสุขภาวะทางกาย ใจ และสังคมของคนข้ามเพศอย่างรอบด้าน ผู้ให้บริการสุขภาพเหล่านี้ไม่เพียงช่วยขับเคลื่อนสิทธิ แต่ยังเป็นผู้ให้บริการด่านหน้ากับผู้รับบริการในชุมชนโดยตรงอีกด้วย

The Tangerine Academy

Tangerine Academy for Transgender Health คือหลักสูตรอบรมเตรียมความพร้อมให้บริการฮอร์โมนเพื่อยืนยันเพศสภาพและบริการแบบบูรณาการสุขภาพแบบรอบด้าน เพื่อเสริมสร้างความรู้ทางการแพทย์เกี่ยวกับสุขภาพคนข้ามเพศ ร่วมกับความเข้าใจในสิทธิประโยชน์ ระบบบริการ และกลไกการเบิกจ่ายด้านฮอร์โมนยืนเพศสภาพ ภายใต้สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) ทั้งมีเป้าหมายพัฒนาทักษะเชิงปฏิบัติของผู้เข้าร่วมผ่านการใช้เครื่องมือ เรียนรู้จากกรณีศึกษา และการสังเกตการณ์การให้บริการจริง เพื่อสามารถนำไปปรับใช้ในบริบทของศูนย์สุขภาพชุมชนได้

การอบรมครั้งแรกจัดขึ้นในวันที่ 2-5 กุมภาพันธ์ พ.ศ.2569 ณ โรงแรมแมนดาริน กรุงเทพ สามย่าน โดยมีผู้เข้าร่วม 15 ท่าน ซึ่งเป็นตัวแทนจากศูนย์สุขภาพชุมชนในกรุงเทพมหานคร ปริมณฑล และต่างจังหวัด พวกเขาทั้งหลายถือเป็นด่านแรกที่มีโอกาสพบปะใกล้ชิดกับผู้รับบริการ เป็นทั้งตัวแทนชุมชน ผู้รับฟัง ให้คำแนะนำ และส่งต่อคนข้ามเพศและเพศหลากหลายไปยังบริการอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง

สี่วันที่ผ่านมา ผู้เข้าอบรมได้เรียนรู้การเตรียมความพร้อมในการจัดบริการฮอร์โมนยืนยันเพศสภาพในศูนย์สุขภาพชุมชมแบบรอบด้าน ตั้งแต่การเข้าใจความหลากหลายที่มากกว่าคำว่าเพศ หรือ SOGIESC (Sexual Orientation, Gender Identity and Expression, and Sex Characteristics) โดยคุณรีน่า จันทร์อำนวยสุข จาก IHRI จนถึงประเด็นเรื่่องสุขภาพจิตและภาวะไม่สอดคล้องระหว่างเพศสภาพกับเพศกำเนิด โดยนายแพทย์เมธีวัชร์ ชิตเดชะ จากโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย

ในด้านการใช้ฮอร์โมนยืนยันเพศสภาพ ก็มีบรรยายตั้งแต่ระดับผู้ใหญ่ที่เป็นคนข้ามเพศและผู้มีความหลากหลายทางเพศ โดยแพทย์หญิงสิรินทร์ ตั้งเจริญสเถียร จาก IHRI และการให้บริการสำหรับเด็กและวัยรุ่น โดยแพทย์หญิงนาฎวดี อังควัฒนะพงษ์ จากโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย การใช้เครื่องมือประกอบการให้คำปรึกษาการใช้ฮอร์โมนยืนยันเพศสภาพโดยแพทย์อมรธิษณ์ ชัยมงคลพิภพ ร่วมกับคุณกิตติชัย บุญโท จาก IHRI รวมไปถึงการผ่าตัดยืนยันเพสสภาพสำหรับคนข้ามเพศ โดยผู้ช่วยศาสตราจารย์แพทย์หญิงพูนพิศสมัย สุวะโจ จากศูนย์เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านสุขภาพคนข้ามเพศ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ผู้เข้าร่วมยังได้มีโอกาสไปสังเกตการณ์การให้บริการของคลินิกแทนเจอรีน ร่วมกับฝึกทักษะเชิงปฏิบัติจากเจ้าหน้าที่ IHRI อีกสองหัวข้อด้วยกันคือ เวิร์คชอปการพัฒนาทักษะการให้คำปรึกษาการใช้ฮอร์โมนยืนยันเพศสภาพด้วยกรณีศึกษาและการใช้เครืองมือ โดยคุณกิตติชัย บุญโท และเวิร์คช็อปกลยุทธ์การสื่อสารและแผนประชาสัมพันธ์เพื่อการเข้าถึงบริการฮอร์โมน โดยคุณกฤตพร เติมวาณิช ทาง IHRI ยังมีแผนสนับสนุนและนิเทศติดตามองค์กรต่าง ๆ หลังจบการอบรมอีกด้วย

The Tangerine Momentum

จุดเด่นสำคัญของการอบรมรอบนี้คือ ผู้เข้าร่วมต่างมีประสบการณ์เกี่ยวกับคนข้ามเพศและกลุ่มเปราะบางทางสังคม ไม่ว่าจะเป็นคนในชุมชนเอง ก็เป็นคนทำงานกับผู้รับบริการหรือผู้ที่เข้าไม่ถึงบริการ เช่นเยาวชนในพื้นที่ชานเมือง ต่างจังหวัด หรือผู้ที่มีรายได้น้อยและเข้าไม่ถึงข้อมูลด้านสุขภาพ ดังนั้นนอกจากผู้เข้าร่วมจะได้เสริมความรู้เพิ่มเติมเพื่อไปทำงานต่อแล้ว ยังถือเป็นผู้รอบรู้ในสายการทำงานของตนเองที่มาแบ่งปันประสบการณ์ให้ผู้เข้าอบรมท่านอื่น และทาง IHRI รับฟังเพื่อไปพัฒนาหลักสูตรเพิ่มเติมอีกด้วย สภาพแวดล้อมเช่นนี้สร้างพื้นที่ที่เอื้อต่อการเรียนรู้ร่วมกัน ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการดำเนินคลินิกแทนเจอรีนมาโดยตลอด

“เราเข้ามาทำงานในองค์กรประชาสังคมได้เกือบจะหนึ่งปีแล้ว ยังใหม่มาก ๆ กับเรื่องฮอร์โมน ถือว่าความรู้เป็นศูนย์เลย นอกจากจะได้ความรู้จากหมอและวิทยากรแล้ว สิ่งที่สำคัญที่สุดคือได้ความรู้จากพี่ ๆ ทุกคน ที่ถาม-ตอบกับวิทยากรในประเด็นที่อยู่ในใจเรา แต่เราไม่กล้าจะพูด เพราะไม่เคยผ่านประสบการณ์ตรงนี้มา แต่พี่ ๆ มีประสบการณ์โดยตรง” - คุณพีท เจ้าหน้าที่ภาคสนามกิจกรรมสื่อออนไลน์ MPLUS Bangkok

สำหรับปี 2569 โครงการ Tangerine Academy for Transgender Health มีเป้าหมายจัดหลักสูตรอบรมเตรียมความพร้อมฯ ที่แผนขยายไปยังประเทศในภูมิภาคเอเชียอย่างกัมพูชา ลาว เวียดนาม ฟิลิปปินส์ คาซัคสถาน มาเลยเซีย ญี่ปุ่น และใต้หวัน โดยรุ่นต่อไปจะจัดในประเทศไทย วันที่ 16-19 มีนาคม 2569 สำหรับบุคลากรทางการแพทย์ พยาบาล นักจิตวิทยา และทีมสหวิชาชีพ เพื่อเสริมสร้างขีดความสามารถของศูนย์บริการสุขภาพสำหรับคนข้ามเพศและเพศหลากหลายต่อไป

การอบรมพัฒนาศักยภาพ การให้บริการฮอร์โมนเพื่อการยืนยันเพศสภาพในบุคคลข้ามเพศและเพศหลากหลาย เป็นกิจกรรมภายใต้โครงการ The Tangerine Academy for Transgender-Competent HIV Care โดยได้รับการสนับสนุนจาก Gilead Sciences

[1] Stutterheim SE, van Dijk M, Wang H, Jonas KJ (2021) The worldwide burden of HIV in transgender individuals: An updated systematic review and meta-analysis. PLoS ONE 16(12): e0260063. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0260063

[2]   Reisner SL, Bradford J, Hopwood R, Gonzalez A, Makadon H, Todisco D, et al. Comprehensive transgender healthcare: the gender affirming clinical and public health model of Fenway health. J Urban Health. 2015;92(3):584–92.